नेपालमा यौन दुर्ब्यवहार र हिंसाको अवस्था
नेपालमा यौन दुर्ब्यवहार र लैंगिक हिंसा (Gender-Based Violence) एक गम्भीर सामाजिक र मानव अधिकारको समस्या हो। यस्ता घटनाहरू विशेषतः महिला, किशोरी, बालबालिका, र यौनिक तथा लैंगिक अल्पसंख्यक समुदायमा बढी देखिन्छ। यौन हिंसाका रूपमा बलात्कार, यौन दुर्व्यवहार, छेड़छाड़, बाल यौन शोषण, जबरजस्ती विवाह, मानव बेचबिखन, र साइबर यौन हिंसा मुख्य छन्।
नेपाल प्रहरीको तथ्यांक अनुसार, २०७९/८० मा बलात्कारका २,२८८ उजुरी दर्ता भएका थिए, जुन अघिल्लो वर्षको तुलनामा अधिक थियो। त्यस्तै, यौन दुर्व्यवहारसम्बन्धी ७९३ उजुरी पनि परेको थियो। रिपोर्ट गरिएका घटनाहरूभन्दा धेरै घटना पीडितको लाज, डर, र सामाजिक कलङ्कको कारण लुकेको हुनसक्छ भन्ने अनुमान गरिएको छ।
महिला, बालबालिका तथा जेष्ठ नागरिक मन्त्रालय अन्तर्गत सञ्चालित “HELPLINE 1145” मा दैनिक औसतमा ५० भन्दा बढी यौन तथा घरेलु हिंसासम्बन्धी उजुरी आउने गरेको देखिएको छ। गाउँ तथा सहर दुबैतर्फ यौन हिंसाका घटना हुने गरे तापनि, ग्रामीण क्षेत्रमा अझ बढी समस्या छ, किनभने त्यहाँ सूचना, न्याय र सेवाको पहुँच कम छ।
विश्वव्यापी अवस्था
विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) का अनुसार, विश्वभरका १५ वर्ष वा सोभन्दा माथिका तीन महिलामध्ये एकजना (३५%) ले जीवनमा कहिल्यै न कहिल्यै शारीरिक वा यौन हिंसा सहनुपरेको छ। UN Women ले COVID-19 महामारीलाई "Shadow Pandemic" भनेर उल्लेख गरेको छ, जहाँ लकडाउन र आर्थिक तनावका कारण घरेलु तथा यौन हिंसाका घटनाहरू विश्वभर बढेका थिए
`UNICEF का अनुसार, प्रत्येक वर्ष करिब १२ मिलियन बालिकाहरू बालविवाहको शिकार हुन्छन्, जसमा उनीहरू यौन हिंसा र शोषणको उच्च जोखिममा पर्छन्। युद्धग्रस्त क्षेत्रहरू (जस्तै अफ्रिका, मिडल इस्ट) मा यौन हिंसा प्रायः "युद्धको हतियार" को रूपमा प्रयोग हुने गरेको छ। विकासशील देशहरूमा कानुनी संरचना कमजोर, जनचेतना न्यून, र सामाजिक संरचना पितृसत्तात्मक भएकाले यस्ता हिंसाहरू झनै जटिल हुने गरेका छन्।
समाधानका उपायहरू
यौन हिंसा नियन्त्रण र न्यूनीकरणका लागि विभिन्न स्तरमा समाधानका उपायहरू अपनाउनु आवश्यक छ:
क. कानुनी सुधार र कडाइ
बलात्कार, यौन दुर्व्यवहार, यौन उत्पीडन, साइबर अपराध लगायतका घटनालाई कडा सजाय दिने कानून निर्माण र कार्यान्वयन प्रभावकारी बनाउनु आवश्यक छ।
ख. यौनिकता शिक्षा
विद्यालय स्तरबाट यौनिकता र सहमति (consent) सम्बन्धी शिक्षा दिनु जरुरी छ, ताकि बालबालिका तथा किशोरकिशोरीहरू यस्ता समस्याबाट आफूलाई सुरक्षित राख्न सकून्।
ग. पीडित–मैत्री सेवा प्रणाली
महिला हेल्पलाइन, कानुनी सहायता, सुरक्षित आवास (safe house), मानसिक स्वास्थ्य सेवा, र पुनःस्थापना केन्द्रहरू प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन गर्नुपर्छ।
घ. पुरुष तथा समाजको भूमिका
यौन हिंसा रोकथाम केवल महिलाको सुरक्षा होइन, सम्पूर्ण समाजको जिम्मेवारी हो। विशेषतः पुरुषहरूलाई सहमति, सम्मान र समानताको शिक्षाद्वारा सहभागी गराउनु जरुरी छ।
ङ. साइबर हिंसामाथि नियन्त्रण
सामाजिक सञ्जाल तथा डिजिटल माध्यममा बढ्दो यौन हिंसा (जस्तै ब्ल्याकमेल, फोटो/भिडियो लिक) नियमन गर्न प्राविधिक र कानुनी संयन्त्र बलियो बनाउनु पर्छ।
राज्यद्वारा चालिएका कदमहरू
नेपाल सरकारले यौन हिंसा न्यूनीकरणका लागि केही नीतिगत तथा संरचनागत पहलहरू थालेको छ:
- कार्यस्थलमा यौन उत्पीडन (निवारण) ऐन २०७१ लागू गरिएको छ, जसले सार्वजनिक तथा निजी क्षेत्रका कामदारलाई यौन उत्पीडनबाट जोगाउने कानुनी सुरक्षा दिन्छ।
- महिला, बालबालिका तथा जेष्ठ नागरिक मन्त्रालय अन्तर्गत "One Stop Crisis Management Center (OCMC)" हरू विभिन्न अस्पतालहरूमा स्थापना गरिएको छ, जसले पीडितलाई स्वास्थ्य, मनो–परामर्श, कानुनी सहायता, र सुरक्षाको सेवा दिन्छ।
- सुरक्षित आप्रवासन (SaMi) कार्यक्रम अन्तर्गत मानव बेचबिखन रोकथामका लागि जनचेतना र सहयोग प्रदान गरिन्छ।
- नेपाल प्रहरीको महिला, बालबालिका तथा जेष्ठ नागरिक सेवा केन्द्रहरू मार्फत यौन हिंसासम्बन्धी उजुरी, अनुसन्धान र सहयोग सुविधा प्रदान गरिन्छ।
- बालबालिका तथा किशोरी लक्षित यौन हिंसा न्यूनीकरणका लागि "बाल मैत्री न्याय प्रणाली" को अवधारणा अघि सारिएको छ।
- तर यस्ता कानुनी र नीतिगत पहलहरूको प्रभावकारिता अझै चुनौतीपूर्ण छ, किनभने संरचनागत कमजोरी, पहुँचको अभाव, सामाजिक कलङ्क, र पीडितमै दोष दिने प्रवृत्तिले यस्ता मुद्दाहरू दविने गरेका छन्।
निष्कर्ष
नेपाल तथा विश्वभर यौन दुर्ब्यवहार र हिंसा गम्भीर सामाजिक, कानुनी, र मानव अधिकारसम्बन्धी चुनौती हो। यसलाई न्यूनीकरण गर्न बहुआयामिक प्रयास आवश्यक छ , कानुनी सुधार, सामाजिक रूपान्तरण, शिक्षा, सेवा पहुँच र चेतनामूलक अभियानहरू अपरिहार्य छन्। राज्यका पहलहरू सुरुआतको चरणमा छन्, तर यी प्रयासहरूलाई संस्थागत, सशक्त र समावेशी बनाउन अझ बढी लगानी र राजनीतिक प्रतिबद्धता आवश्यक छ।
No comments:
Post a Comment