Chapter 1. Human sexuality and reproductive health

 

१.१. यौनको अवधारणा, यौन शिक्षा र यौन शिक्षाको गलत धारणा।  

यौनको अवधारणा

यौनलाई प्रायः मानिसहरूले सामान्यतया नर र नारि  बीचको शारीरिक सम्बन्धको रूपमा बुझ्छन्, जसले गर्भधारण वा बच्चा जन्माउने क्रियालाई प्रोत्साहित गर्छ। तर, यौन भनेको केवल शारीरिक सम्बन्धमात्र होइन, यसमा मानिसहरूको भावना, सम्बन्ध, लैंगिक पहिचान र सामाजिक जिम्मेवारी पनि समावेश छ। यौन शिक्षा भनेको मानिसहरूलाई यौनका बारेमा सही ज्ञान दिने प्रक्रिया हो। यसले मानिसहरूलाई आफ्नो शरीरको बारेमा बुझ्न, स्वस्थ सम्बन्ध बनाउन, गर्भावस्था वा यौनजन्य रोगबाट बच्नको लागि महत्वपूर्ण जानकारी दिन्छ। तर, धेरैजसो मानिसहरूको यौन शिक्षाको बारेमा गलत धारणा छ। केहीले सोच्छन् कि यौन शिक्षा दिनाले जवानहरूलाई यौनक्रियामा लगाएर नैतिकता कम हुन्छ, तर साँचो कुरा यो हो कि यो जानकारीले मानिसहरूलाई जोखिमबाट बचाउँछ र जिम्मेवारीपूर्वक निर्णय लिन सिकाउँछ। कतिपयले यौन शिक्षालाई सिर्फ शारीरिक अंगहरूको बारेमा मात्र सीमित मान्छन्, तर यो मानसिक स्वास्थ्य, सहमति (consent), र समानताको महत्व पनि सिकाउँछ। नेपालमा पनि यौन शिक्षाको आवश्यकता छ, तर धार्मिक वा सामाजिक मान्यताका कारण यसलाई अनदेखा गरिन्छ। सही ज्ञानले मात्र भ्रमलाई हटाउन र स्वस्थ समाज निर्माण गर्न सकिन्छ।

यौन शिक्षा 

    यौन शिक्षा भनेको मानिसहरूलाई यौन, सम्बन्ध, लैंगिक पहिचान, सुरक्षा र सामाजिक जिम्मेवारीबारे सही ज्ञान दिने प्रक्रिया हो। यो केवल शारीरिक अंगहरूको बारेमा मात्र होइन, बरु शरीरको विकास, menstruation, गर्भनिरोध, यौनजन्य रोग, सहमति, सम्बन्धको गुणस्तर, लैंगिक समानता, सुरक्षा र मानसिक स्वास्थ्यको महत्वलाई पनि समावेश गर्छ। यसको उद्देश्य जवानहरूलाई सुरक्षित, जिम्मेवार र स्वस्थ जीवन बिताउन सिकाउनु हो। उदाहरणका लागि, नेपालमा धेरै बालबालिकालाई ऋतुस्रावबारे ज्ञान नहुँदा उनीहरू सामाजिक लांछना र स्वास्थ्य समस्याको सामना गर्नुपर्छ, जुन यौन शिक्षाले रोक्न सक्छ।

अन्तर्राष्ट्रिय यौन शिक्षा लागि तकनीकी मार्गदर्शन (ITGSE) UNESCO द्वारा प्रकाशित एक विश्वव्यापी ढाँचा हो, जुन यौन शिक्षाको महत्व, लक्ष्य र कार्यन्वयनका तरिकाहरूलाई स्पष्ट गर्छ। यसले उमेर आधारित पाठ्यक्रमको सुझाव दिन्छ, जसमा ५–८ वर्षका बच्चाहरूलाई शरीरका अंगहरूको नाम र सहमतिको महत्व (जस्तै, कोहीले छुन दिएन भने नछुनु), ९–१२ वर्षमा menstruation र दारी जुगा आउनु , १३–१५ वर्षमा सुरक्षित यौन क्रिया र कण्डोमको प्रयोग, र १६–१८ वर्षमा लैंगिक पहिचान र कानूनी अधिकार जस्ता विषयहरू समावेश हुन्छन्। ITGSE ले समावेशी दृष्टिकोणलाई पनि जोड दिन्छ, जसले सबै बालबालिकालाई (पुरुष, महिला, LGBTQ+ समुदाय) समान ज्ञान प्रदान गर्छ। यसको अतिरिक्त, सहमति र सुरक्षाको महत्व (जस्तै, सहमति बिना शारीरिक सम्पर्क नगर्नु) र प्रमाण आधारित जानकारी (उदाहरण: कण्डोमले HIV जस्ता रोगबाट बचाउँछ) को प्रचार पनि हुन्छ।

SIECUS (Sexuality Information and Education Council of the United States) एक अमेरिकी संगठन हो जुन यौन शिक्षालाई अधिकार आधारित दृष्टिकोणबाट प्रस्तुत गर्छ। यसले प्रत्येक व्यक्तिको आफ्नो शरीर, स्वास्थ्य र सम्बन्धबारे ज्ञान पाउने अधिकारलाई जोड दिन्छ। SIECUS ले सहमति र सम्मानको महत्व (जस्तै, सहमति के हो? र कसरी सम्बन्धमा सम्मान राख्ने?) र सामाजिक न्याय (जस्तै, LGBTQ+ समुदायका लागि समावेशी जानकारी) मा ध्यान केन्द्रित गर्छ। यसले शिक्षकहरूलाई प्रशिक्षण, अभिभावकहरूलाई जागरूकता र यौन शिक्षाको प्राविधिक सहायता प्रदान गर्छ। उदाहरणका लागि, नेपालमा SIECUS को दृष्टिकोणलाई अपनाएर अभिभावकहरूलाई पनि यौन शिक्षामा समावेश गराउन सकिन्छ, जसले गर्दा बच्चाहरूलाई घरेलु वातावरणबाट पनि सही ज्ञान प्राप्त हुन सक्छ।

नेपालमा यौन शिक्षाका कतिपय चुनौतीहरू छन्, जसमा सांस्कृतिक र पारम्परिक धारणाहरू (जस्तै, "यौन शिक्षा = अश्लीलता"), शिक्षा प्रणालीमा कमजोरी (स्कूलहरूमा पाठ्यक्रममा यौन शिक्षाको कमजोर समावेश), अभिभावकको जागरूकता कमजोर (धेरैजना अभिभावकहरूले यौन शिक्षाको महत्व नबुझ्ने), र समाजमा लांछना (menstruation, गर्भावस्था वा LGBTQ+ समुदायबारे कुरा गर्न नपाउने) मुख्य छन्। यी चुनौतीहरूले यौन शिक्षाको फैलावटमा अवरोध पैदा गर्छन्, जसले गर्दा धेरै युवाहरू अफवाह वा गलत जानकारीमा भरोसा गर्छन्।

यी चुनौतीहरूलाई सम्बोधन गर्न, ITGSE र SIECUS को सिफारिसहरू अपनाउन सकिन्छ। UNESCO को उमेर आधारित पाठ्यक्रमलाई स्कूलमा समावेश गर्नुहोस् र SIECUS जस्ता संगठनहरूको मार्गदर्शनमा अभिभावकहरूलाई प्रशिक्षण दिनुहोस्। शिक्षकहरूलाई प्रशिक्षण दिनुहोस् ताकि उनीहरूले यौन शिक्षाको विषयहरूलाई प्रभावकारी ढंगले पढाउन सक्नन्। सामाजिक जागरूकता अभियान (सामुदायिक कार्यक्रमहरू मार्फत) चलाउनुहोस् र सरकारले यौन शिक्षालाई राष्ट्रिय शिक्षा नीतिमा समावेश गरोस्। यस्तो दृष्टिकोणले नेपालमा यौन शिक्षाको गुणस्तर सुधार र समाजलाई स्वस्थ बनाउनमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ।

यौन शिक्षा एक स्वाभाविक र आवश्यक विषय हो जुन स्वास्थ्य, सुरक्षा र सामाजिक जिम्मेवारीलाई बढावा दिन्छ। ITGSE र SIECUS को मार्गदर्शनले नेपालमा यौन शिक्षाको गुणस्तर सुधारमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ। तर, यसका लागि समाज, शिक्षा प्रणाली र नीति निर्माताहरूको सहयोग आवश्यक छ।

यौन शिक्षाको गलत धारणा

यहाँ नेपाली सन्दर्भमा यौन शिक्षाका गलत धारणाहरू (Myths) र तिनका सामु तथ्यहरू (Facts) को विस्तृत वर्णन गरिएको  छ;

१. गलत धारणा  "यौन शिक्षा दिनाले जवानहरू यौन क्रियामा लाग्छन्।" तथ्य: अध्ययनअनुसार, यौन शिक्षा पाएका जवानहरू अधिक जिम्मेवार रहन्छन् । उनीहरूले सहमति, सुरक्षा र सही समयको महत्व बुझ्छन्। नेपालको सन्दर्भमा : नेपालमा १५–१९ वर्षका १०% किशोरीहरूले १५ वर्षभन्दा कम उमेरमा गर्भधारण गरेको UNFPA को तथ्यांकले देखाउँछ। यौन शिक्षाको अभावमा अफवाह वा गलत जानकारीमा भरोसा गर्ने बानी बढ्छ (जस्तै: "कण्डोम नलगाउँदा गर्भनिरोधक हुन्छ" भन्ने मिथ्या विश्वास)। २. गलत धारणा  "यौन शिक्षा हाम्रो संस्कृतिको विरुद्ध छ।" तथ्य: संस्कृति र सुरक्षाको सम्मिलन सम्भव छ। उदाहरणका लागि, हाम्रो संस्कृतिमा पनि सहमति र सम्मानको महत्व छ। नेपालको सन्दर्भमा : menstruation लाई "अशुद्धता" ठानेर महिलाहरूलाई घरबाट अलग राख्ने प्रथा छ, जुन यौन शिक्षाले रोक्न सक्छ। चिलीमे प्रथा (बाल विवाह) निरन्तर चलिरहेको छ, जुन यौन शिक्षाको अभावले बलियो भएको हो। ३. गलत धारणा  "यौन शिक्षा मात्र शारीरिक अंगहरूको बारेमा हुन्छ।" तथ्य: यौन शिक्षा शरीर मात्र होइन, सम्बन्ध, मानसिक स्वास्थ्य, सहमति र सामाजिक जिम्मेवारी पनि सिकाउँछ। नेपालको सन्दर्भमा : धेरै युवाहरूले यौन दुर्व्यवहार को सामना गर्छन्, तर तिनीहरूले कसरी प्रतिक्रिया दिने भन्ने ज्ञान नहुँदा चुप रहन्छन्। सहमति (Consent) को महत्व बुझ्न नसक्दा बलात्कारका घटनाहरूमा न्याय पाउन नसक्ने स्थिति बन्छ। ४. गलत धारणा  "यौन शिक्षा लिङ्गीय लचिलोपन (LGBTQ+ समुदाय) लाई प्रोत्साहित गर्छ।" तथ्य: यौन शिक्षा लैंगिक पहिचान र समानताको सम्मान गर्न सिकाउँछ, न कि कृत्रिम रूपमा लचिलोपन सिर्जना गर्छ। नेपालको सन्दर्भमा : नेपालले LGBTQ+ समुदायलाई संविधानबाट मान्यता दिए पनि सामाजिक लांछना र भेदभाव अझै छ। यौन शिक्षाले यी समुदायका लागि सुरक्षित वातावरण निर्माण गर्न मद्दत गर्छ। ५. गलत धारणा  "यौन शिक्षा पालकहरूको भूमिकामा हस्तक्षेप गर्छ।" तथ्य: यौन शिक्षा पालकहरूको साथै सहयोगी हुन्छ, जसले गर्दा बालबालिकालाई घर र स्कूल दुवैतिरबाट सही ज्ञान प्राप्त हुन्छ। नेपालको सन्दर्भमा : धेरै पालकहरूले menstruation, गर्भनिरोध वा सहमति बारे कुरा गर्न नचाहन्छन्, जुन बच्चाहरूलाई गलत जानकारीमा धकेल्छ। स्कूलमा यौन शिक्षा दिनाले पालकहरूलाई पनि जागरूक हुन मौका मिल्छ । ६. गलत धारणा  "यौन शिक्षा केवल विद्यालयमा हुनुपर्छ।" तथ्य: यौन शिक्षा समाज, मिडिया र सामुदायिक स्तरमा पनि प्रचारित हुनुपर्छ । नेपालको सन्दर्भमा : गाउँगाउँमा सामुदायिक कार्यक्रमहरू मार्फत menstruation hygiene, कण्डोमको प्रयोग वा HIV परीक्षणको महत्व बढावा दिन सकिन्छ। सोशल मिडियामार्फत युवाहरूलाई सुरक्षित यौन क्रिया वा सहमतिको महत्व सिकाउन सकिन्छ। ७. गलत धारणा  "यौन शिक्षा बच्चाहरूलाई बढी अवसर दिन्छ।" तथ्य: यौन शिक्षा बच्चाहरूलाई जोखिमबाट बचाउँछ , न कि अवसर दिन्छ। नेपालको सन्दर्भमा : १५–२४ वर्षका २.५% युवाहरूले HIV/AIDS बारे ज्ञान नहुँदा जोखिममा रहन्छन् (UNAIDS, २०२२)। यौन शिक्षाले अवाञ्छित गर्भावस्था, यौनजन्य रोग र बलात्कारलाई रोक्न मद्दत गर्छ। निष्कर्ष नेपालमा यौन शिक्षाका गलत धारणाहरूले जवानहरूलाई ज्ञानको अभावमा जोखिममा राख्छन् । यी धारणाहरूलाई हटाउनको लागि निम्न लिखित कार्यहरु गर्न सकिन्छ शिक्षकहरूलाई उपयुक्त प्रशिक्षण दिनुपर्छ : यौन शिक्षाको महत्व बुझाउन सकिन्छ । सामाजिक जागरूकता अभियान चलाउनुपर्छ : संस्कृति र सुरक्षा को collaboration गर्न सकिन्छ । स्कूल पाठ्यक्रममा यौन शिक्षा समावेश गर्नुपर्छ : UNESCO को ITGSE ढाँचाको पालना गर्न सकिन्छ । LGBTQ+ समुदायका लागि समावेशी शिक्षा को शुरुवात गर्नुपर्छ : समानता र सुरक्षाको प्रवर्द्धन गर्न सकिन्छ । यौन शिक्षा आवश्यक छ किनभने यो स्वास्थ्य, सुरक्षा र सामाजिक परिवर्तनको आधार हो। नेपालमा यसलाई परम्परा र संस्कृतिसँग मिलाएर अघि बढाउनुपर्छ।